خود مراقبتی و بهبود ایمنی در برابر کرونا: راهنمای خودمراقبتی و بهبود ایمنی در برابر ویروس کرونا بر اساس اصول بهداشتی، پزشکی رایج و آموزه های طب ایرانی

دستورعمل تلفیقی طب جدید و طب ایرانی در برابر همه گیری ویروس کرونا در ایران است که توسط دفتر  طب ایرانی و مکمل وزارت بهداشت و با همکاری بنیاد ملی طب ایرانی و انجمن علمی طب سنتی ایران تهیه و تنظیم شده است و مبنای آن شواهد پزشکی، منابع طب ایرانی و طب نوین، تجربه های بالینی و گزارشهای منتشر شده میباشد.

خود مراقبتی و بهبود ایمنی در برابر کرونا

بیماری ناشی از ویروس کرونای جدید COVID-19 اکنون یک مشکل جهانی است که بنا به گزارشهای رسمی شیوع آن از ۹۲ بهمن ۸۹۲۱ در ایران تأیید شده است. انسان همیشه با بیماریهای ویروسی مانند:زگیل، سرخک، آبله مرغان، سرماخوردگی عادی و… روبرو بوده و در کشمکش با آنها راههای گوناگونی را آزموده است. میدانیم که مهمترین ویژگی این ویروس نوپدید، خطر آلودگی محیطی بیشتر و گسترش سریعتر آن نسبت به ویروسهای دیگر است و چون تا کنون واکسن یا داروی اختصاصی برای آن ساخته نشده است، باید مقاومت تنی و روانی خود را در برابر این ویروس و پیامدهای ذهنی و هیجانی شیوعِ آن افزایش دهیم. بدین مقصود، پیشنهادهایی برای افزایش تابآوری زیستی ـ روانی افراد تندرست بر پایۀ حکمت طب ایرانی فراهم آوردهایم که امیدواریم بتواند به مردمان سرزمین پهناور ایران کمک کند تا از گزند و آسیب این ویروس دور و ایمن باشند و امیدواریم با توکل به نیروی حق، و با عمل به دستورهای بهداشتی، و توجه به توصیههای طبیعی بتوانیم با کمترین آسیب جسمی، روحی و اجتماعی از این دشواری گذر کنیم.

اصول بهداشت عمومی: پیشگیری با تدابیر ساده

راههای انتقال کرونا ویروس جدید همانند سایر ویروسها و ویروس آنفلوانزاست یعنی از طریق تماس دست آلوده شده به ترشحات تنفسی با چشم، بینی و دهان و از راه قطرات تنفسی از طریق عطسه، سرفه و صحبت کردن چهره به چهره به مدت طولانی منتقل میشود؛ بنابراین استفاده از ماسک برای فرد بیمار، و شستشوی مکرر دستها و صورت با آب و صابون برای سایر افراد، از مهمترین راههای پیشگیری شمرده میشوند.به این آموزه های بهداشتی در پیشگیری از آلودگی به ویروس کورونا عمل کنید و آنها را تا پایان بحران ترک نکنید:

  1. رعایت تدابیر بهداشتی بویژه شستشوی مکرر دستها و پرهیز از لمس بینی و چشم ضروری است.
  2.  دستهایتان را با آب و صابون بشویید؛ به ویژه بعد از عطسه و سرفه یا تماس با یک حیوان یا با محیط اطراف آنها.
  3. از تماس نزدیک با فرد دچار به علائمی مانند سرماخوردگی، آبریزش، عطسه و سرفه خودداری کنید.
  4. مواد غذایی را خوب بپزید.
  5. مواد غذایی خام و پخته را کنار هم و در تماس با هم قرار ندهید.
  6.  پس از تمیز کردن و قطعه قطعه کردن مواد غذایی حیوانی خام گوشت و اجزای خوراکی دیگر گوسفند، گاو، مرغ، ماهی، میگو … ظروف، تخته و چاقویی را که استفاده کردهاید بلافاصله با آب و مواد شوینده بشویید و از تماس ظروف شستهنشده با مواد غذایی پخته، اکیداً خودداری کنید.
  7. هنگام تماس با حیوانات، دام، پرندگان زنده و محصولات آنها، از دستکش و ماسک استفاده کنید و پساز تماسِ بدون دستکش، حتماً دستهای خود را با آب و صابون بشویید.
  8. اگر به اختلال تنفسی شامل تب، سرفه و یا تنفس مشکل دچار شدید فوراً به مرکز بهداشتی درمانیمشخص و معرفیشده مراجعه کنید.
  9. در مکانهای عمومی تا جایی که ممکن است دستکم یک متر با دیگران فاصله داشته باشید.
  10.  از دست دادن، درآغوش گرفتن، و بوسیدن تا پایان خطر همه گیری خودداری کنید.
  11. دیدارهای غیرضروری را حذف کنید یا به تعویق بیندازید و از حضور در اجتماعات یا مکانهای شلوغ پرهیز کنید.
  12. هنگام موقع عطسه و سرفه با دستمال یا قسمت بالای آستین یا گودی آرنج جلوی بینی و دهان را بگیرید.
  13. دستمالهای مصرف شده را در یک کیسه نایلونی انداخته، درِ آن را گره بزنید و در سطل در دار بیندازید.
  14. دربارۀ سالمندان عزیز سن بالای ۰۶ سال، مبتلایان به آسم، برونشیت، بیماریهای قلبی عروقی، بیماران خاص مانند مبتلایان به سرطان، ضعف سیستم ایمنی، و مبتلایان چاقی مفرط باید احتیاط و مراقبت بیشتری بکار بست.
  15.  مدت محدودی از مراجعه به مکانهای مقدس و زیارتی و محلهای پر رفت و آمد مثل بازارها تا حد امکان خودداری کنید، بویژه اگر مستعد بیماری هستید یا دچار علائم تنفسی شده اید.

آموزه های طب ایرانی

میدانیم که در پیشگیری، کنترل، و درمان بیماری ناشی از ویروس کورونا و هر بیماری عفونی دیگر، توجه به سه عامل مهم است:
الف. عامل مهاجم (ویروس)
ب. میزبان (انسان)
ج. محیط

  1. ما در این دستور عمل بنا به دیدگاه حکیمان و طبی بان کهن، بیش از هر چیز بهبود شرایط میزبان را در نظر داریم تا امکان و استعداد ابتلا را کاهش دهیم؛ و بدین مقصود بایسته است که به این امور توجه کنیم:
  2.  تقویت اعضای حیاتی بدن (مغز، قلب، کبد)و نیروهای عالی آنها، و حفظ کارمایه ها و بنمایهه ای اصلی در عملکرد های زیستی (حرارت غریزی و رطوبت غریزی).
  3. تقویت اعضای دستگاه تنفس فوقانی و تحتانی، و اعضایی که با آنها عملکرد همگرا دارند. این تقویت هم شامل تقویت عملکرد و هم افزایش توان دفاعی و محافظتی است.
  4. حفظ اعتدال مزاج شخصی: هر فرد تندرست با هر مزاجی، در شرایط بهینۀ شخصی خود قرار دارد و باید این اعتدال را حفظ کند و به تقویت مزاج مادرزادی بپردازد. بنابراین توصیه به مصرف گرمی بخشهای قوی و شدید را مجاز نمیدانیم و حتی برای سالمندان سردمزاج نیز هر گیاه دارویی گرمی بخش را پیشنهاد نمی کنیم.
  5.  تعدیل شرایط ناهنجار بدنی اعم از سوء مزاج هایی که ممکن است خطر ابتلا و شدت بیماری را افزایش دهند. این امر در مورد مبتلایان پرفشاری خون، مشکلات قلبی، بیماریهای تنفسی، و دیابت مهمتر است. در این دستور عمل به پاکسازیهای ملایمی اشاره خواهیم کرد که منجر به ضعف نشوند و قوای بدنی را دچار آشفتگی ناگهانی نکنند.اکنون با این نگاه به بیان توصیه ها و پیشنهادها میپردازیم. لازم نیست همۀ افراد، همۀ این موارد را یکجا اجرا کنند، بلکه به فراخور حال و بسته به شرایط، منتخبی از این توصیه ها میتواند به تندرستی و آرامش روانی کمک کند و نتایجی مانند افزایش مقاومت مخاطی راههای تنفسی، تقویت ریه، تقویت قلب و سیستم عصبی، بهبود ایمنی عمومی بدن، پاکسازی از مواد تباه، و نهایتاً افزایش تابآوری زیستی روانی در برابر بیم و هراس ابتلا بهویروس کورونا به بار آورد.
    کوشیده ایم که توصیه هایمان از سازگاری فرهنگی، سادگی، ارزانی و دسترس پذیری برخوردار باشند و پرهیزها نیز قابل اجرا و منطقی باشند. این پیشنهادها صرفاً برای ارتقای سلامت در افراد تندرست، و افزایش ایمنی در افراد در معرض خطر است. کسانی که دچار علائم مشکوک یا مبتلا به بیماری باشند حتما باید از درمان و توصیه های پزشکی رایج بهره مند شوند.
  6. آرامش و آسایش، و توجه به دل و جان همه میدانیم که حالات ذهنی و هیجانی مانند ترس، نگرانی، بیتابی، و اندوه شدید عملکردهای طبیعی دستگاه عصبی، غدد درونریز، و سیستم ایمنی ما را دچار آشوب میکنند. برای افزایش پایداری عملکردهای سیستم ایمنی، غدد، و اعصاب نخست باید اطّلاعات ورودی به ذهن و حواس را مدیریت کنیم. اگر پیوسته و پیاپی، چشم و گوشمان به گوشی همراه یا دیگر رسانه ها باشد، و گفت و شنید و جستو جویمان مدام درگیر شایعات نادرست (و حتی اخبار درست) باشد دلمان از وحشت و بیم لبریز میشود و در پی آن هماهنگی این دستگاه ها برای فراهم کردن تابآوری و مقاومت بدن به هم میریزد که نتیجۀ آن کاهش سطح ایمنی بدن است. امر بسیار مهم دیگر در افزایش این تابآوری، تنظیم زمان خواب و بهبود کیفیت خواب است. مهمترین مقوی محور سیتم عصبی با سیستم ایمنی، خواب به وقت و آرام است. بنابراین آموزههای بهداشت خواب را جدی بگیرید.

با این مقدمه، به سه دسته توصیه های کلّی در حوزه آرامش و آسایش می پردازیم

– با توکل و توسل، ذکرها و دعاها و نذرهای خالصانه و مددجُستن از نیروبخشهای معنوی میتوانیم طمأنینه ای در قلب طلب کنیم که نه تنها به تندرستی ما کمک میکند بلکه مایۀ رستگاری و برکت در جان ما میگردد. سـاقی بیا که هاتف غیـبم به مـژده گفتبا درد صبـر کن که دوا میفرسـتمت (حافظ)

اکنون بهترین فرصت برای همنشینی با خودمان و خانواده است و میتوانیم با این کارهای ساده، تشویش را به آسایش بدل کنیم

  1. مطالعۀ آثار ادبی بزرگان ادب فارسی
  2. مطالعۀ ادبیات داستانی
  3. خواندن قصه ها و حکایات و مثلها در جمع خانواده
  4. تماشای فیلمهای مستند جذاب و سینمای کمدی
  5. مطالعه تاریخ و فرهنگ ایران زمین
  6. خواندن سرگذشت بزرگان دانش و هنر
  7. پرداختن به سرگرمیها و بازیهای خانگی
  8. شنیدن نغمات و الحان آرامش بخش
  9. مرور خاطراتی از شادکامی و موفقیتهای خود یا اطرفیان
  10. انجام تمرینهای تنفسی و تن آرامی

 یک راه ساده، رایگان و موثر برای تقویت سیستم ایمنی، خندیدن است

  •  کارآمدی خندیدن در بهبود عملکردهای سیستم ایمنی (هم ایمنی ذاتی، و هم ایمنی تطابقی یا اداپتیو) در مقالات علمی بسیار زیادی بررسی شده و در نشریات معتبر منتشر شده است.
  • در واقع خندیدن، دومینویی از رویدادهای گوناگون را در سیستم تنفسی، عصبی، عضلانی، لنفاتیک، گردش خون، غدد درونریز، و سیستم ایمنی فعال میکند که یکی از نتایج شگفتانگیز آن افزایش چشمگیر قدرت سیستم ایمنی است.
  • خلاصه اینکه: بجای غرق شدن در خبرهای ناگوار و بیمآور، گوشیها را کنار بگذارید و ساعتی از شبانه روز را در کنار خانواده به دیدن پویانمایی های (انیمیشن) خنده دار، و ویدیوهای کمدینهای بزرگ بگذرانید و اشعار و حکایات طنز بخوانید، و بخندید.
  • در یک کلام، خندیدن دنیایی از شگفتی هاست! با خندیدن سیستم ایمنیتان را فعال و نیرومند کنید. هنگام تنگدستی، در عیش کوش و مستی کاین کیمیای هستی، قارون کند گدا را

توصیه های عمومی

  • چنانکه گفته شد شستشوی مکرّر دست و صورت، دستکم پنج نوبت در شبانه روز، ضروری است.
  • پاک نگاهداشتنِ بینی از طریق کاهش تعداد ویروس احتمالی در مسیرهای تنفسی، خطر ابتلا را کاهش میدهد. پیشنهاد میکنیم که افراد سالم روزی ۹ تا ۹ بار آب ولرم یا دمکردۀ رقیق بابونه را از راه بینی بالا کشیده (استنشاق) و پس از چند ثانیه بینی را با فشار ملایم تخلیه
  • کنند. توصیه های بوییدنی و عملی
  • برای کاهش اضطراب و بیتابی، ضمن انجام دم و بازدم عمیق، بوهای طبیعی و خنک مقوی قلب و مغز مانند بوی پرتقال، به، لیمو، و خیار شُسته ببویید. حواستان باشد که این میوهها را فرد مشکوک به ابتلا لمس نکرده یا نبوییده باشد.
  • همچنین میتوانید قدری گلاب سرد در افشانه ریخته و در هنگام »احساس کم هواییِ اضطرابی به چهره و گردن و سینه بپاشید. در احساس کم هوایی اضطرابی عمل دم و بازدم دشوار نیست و سینه صدای غیرعادی ندارد ولی فرد احساس میکند هوا در اطرافش کم است و
  • نیاز به جریان هوای خنک دارد و با وزیدن هوای خنک حالش بهتر میشود.
  •  گرچه رایحه های غیرطبیعی را برای اثرات طبی ترجیح نمیدهیم ولی اگر تپش قلب، کم خوابی، نگرانی و دلواپسی دارید بهتر است از عطر و ادکلنهای مایل به خنکی استفاده کنید و عطرهای تند یا بسیار شیرین را کنار بگذارید.

احتیاط: بوهای بسیار نافذ گرم و خشک مانند بوی اسطوخودوس ممکن است در افراد با مزاج گرم سیستم عصبی، تحریک پذیری، عطسه، خارش و سردرد ایجاد کند.

  •  بادکش ساده و بادکش گرم به طور لغزان بین دو کتف، در تقویت ریه و بهبود عملکرد ایمنی و افزایش ظرفیت تنفسی موثر است. باید توجه داشت بادکش بر روی ستوان فقرات واستخوانها ممنوع است و بادکش  کردن و این توصیه به معنی حجامت کردن یا مجوزی برای خونگیری نیست!

پرهیزها و محدودیتهای غذایی

  •  همیشه، بویژه در هنگامۀ همه گیریها باید از سه رفتار اجتناب کرد تا نیروهای بدن بجای توجه به آماده باش دفاعی، زیاد به کارهای گوارش و دفع پسماندهای تغذیه گمارده و مشغول نشوند:
    الف. پرخوری (حتی از غذای سبک)
    ب. دَرهم خوری (حتی از غذاهای سودمند)
    ج. سنگین خوری (حتی بمقدار معمول)

منظور از غذای سنگین، غذایی است که هضم آن دشوار باشد و گذر آن از معده به روده طول بکشد و پسماندهای آن هم به آسانی دفع نشوند. غذاهای خمیری و سرخ کرده و چرب از این قبیل هستند مانند ماکارونی چرب، الویه با گوشتهای صنعتی، سوسیس، هلیم و آش گوشت غلیظ، پنیر پیتزا و فست فودها.

  • روزه داری طبّی، به معنای کاهش حجم و کالری غذایی دریافتی در حد بیست درصد کمتر از وضعیت همیشگی هر فرد، با تقویت سیستم ایمنی و کاهش التهاب میتواند منجر به بهبود عملکرد دستگاه دفاعی بدن در برابر عوامل بیماریزای بیرونی شود.
  • مصرف شوریها و ترشیهای محرّک و خشکی آور مخاط تنفسی (مانند سرکۀ تندوتیز و خیار شور) را محدود کنید.
  • مصرف شیر، ماست، گوجه، رب گوجه، شوریهای آب گوجه ای، موز، شیرینیهای چسبنده و چرب را محدود کنید. لبنیات را بطور مطلق ممنوع نمیدانیم ولی تاکید میکنیم که مقدار مصرف آنها (بویژه ماست و دوغ ترش) معتدل باشد و همراه با مصلحات استفاده شود.
  • از مصرف نوشیدنیها و خوردنیهای محرکهای مغز و برهم زنندۀ خواب مانند قهوه، نسکافه، چای سبز، و نیز شکلات تلخ در ساعات عصر و شب خودداری کنید تا خواب به وقت و عمیق و پیوسته را از دست ندهید.
  • از مصرف پیاپی ادویۀ بسیار گرم و خشک و تندوتیز مانند فلفل قرمز، خردل، و سسهای تند پرهیز کنید.
  • به نظر میرسد مصرف سیر و زنجبیل فقط تا اندازهای در پیشگیری احتمالی سودمند است. بطور عمومی مصرف بیش از یک تا دو حبه سیرِ کوبیده، و بیش از دو تا سه گرم زنجبیل پیشنهاد نمیشود. مصرف بیشتر از این مقادیر بویژه بطور پیوسته میتواند موجب تحریک عصبی و
  • ایمنی و تغیّرات ناهنجار مزاجی و خلطی شود و در بیماران قلبی باید تداخل هر دو را با داروهای ضدانعقاد باید در نظر گرفت. در برخی شرایط مصرف مقادیر کم نیز ممکن است عوارض جدی داشته باشد. توصیه های غذایی پیشنهادهای غذایی زیر را در برنامۀ روزمره خوراک خود اولویت بدهید.

برخی پیشنهادها، مشخصاً برای بهبود مشکلاتی مانند دیابت، ضعف و کم خونی، یبوست و ضعف هضم مناسبتر است.

• آشی با این اجزاء تهیه کنید برنج و بلغور جو: هر کدام نصف پیاله هویج یا زردک رنده شده: یک پیاله
پیاز خرد شده: نصف پیاله سبزی جعفری
گشنیز: یک پیاله
گزنه: ۳ قاشق غذاخوری گوشت
مرغ ریز شده: نصف پیاله
کاهو و اسفناج: یک پیاله نمک و زردچوبه به مقدار لازم

  •  سوپی شامل برنج، ماش، جو بعلاوۀ هویج، کدو، سبزهای جعفری و گشنیز، آلوبخارا با بال و گردن پوست کندۀ مرغ، روغن زیتون و همراه با زردچوبه و آبِ لیمو یا آب نارنج بپزید و نوش جان کنید.
  • خورشهای آبدار یا سوپ جو همراه با شلغم، سبزی گشنیز، برگ کاهو، برگ اسفناج، تخم گشنیز، آلوبخارای ملس و کمی زرشک بویژه در افراد با سابقۀ آلرژی تنفسی مفید است.
  • خورش کدو، خورش لوبیاسبز، خورش بامیه همراه با پیاز و سبزیجاتی مانند شوید و جعفری، لوبیا، و پودر کامل لیموعمانی بویژه در مبتلایان دیابت و افزایش چربی خون مفید است. در این افراد و نیز در کسانی که  اضافه وزن یا چاقی مرضی دارند، بهتر است برنج بصورت شوید
  • پلو، هویج پلو، سبزی پلو، چلوزیره، چلوسیاهدانه، زرشک پلو با زیره و تخم گشنیز مصرف شود.
  • نخودآب شامل نخود، پیاز شیرین، گوشت گوسفند و میوۀ به در افراد سالخورده و ضعیف توصیه میشود. سوپ نخود یا سوپ جو همراه با نخود و مرزه برای تقویت ریه بویژه در سالمندان سودمند است.
  • هویج یا زردک آبپز، کدوحلوایی آبپز، شلغم آبپز، به آبپز، در کسانی که ضعف هاضمه و یبوست دارند  مفید است. افزودن قدری عسل و اندکی زعفران ساییده به هویج و کدوحلوایی و به آب پز اثرات آنها را تقویت میکند.
  • کسانی که دچار بی اشتهایی، ضعف، سردی اندامها و خستگی هستند میتوانند از سمنو، جوانۀ گندم، جوانۀ نخود، برگه های شیرین، توت خشک، انجیر، شیربرنج با سیاهدانه و کمی دارچین، شله زرد با خلال بادام و پسته بهره ببرند. همچنین مصرف فندق، گردو، پسته،
  • بادام، نخود و کشمش، و مویز بعنوان میان وعده یا تنقلات روزانه سودمند است.
  • استفاده از بخش نارنجی پوست پرتقال به صورت مربا، دم کرده، مرصّع پلو سودمند است. همچنین میتوان این بخش پوست پرتقال (یا نارنج)را بهصورت تازه در سالادی از هویج و سبزیجات و روغن زیتون فوق بکر  حقیقی به کار برد.
  • مصرف مختصری سیاهدانه، در حد یک قاشق چایخوری کوچک در هنگام ناشتایی یا همراه نان صبحانه \مفید است.
  • نوشیدن خیسانیدۀ تخم بالنگو و بارهنگ در آب و گلاب با کمی زعفران سودمند است:
  • آب سه چهارم لیوان
  • گلاب یک چهارم لیوان
  • تخم بالنگو یک قاشق چایخوری
  • تخم بارهنگ یک قاشق چایخوری

این اجزاء را با هم بیامیزید و هم بزنید، نیم ساعت صبر کنید تا بالنگو و بارهنگ خوب لعاب بدهند، سپس سر قاشق چایخوری زعفران ساییده بیافزایید و دوباره هم بزنید. سپس آن را با سوق دادن آگاهی به بو و مزۀ گلاب  و زعفران در جرعههای کوچک و کوتاه بنوشید و در بین جرعه ها آرام بگیرید و آگاهانه تنفس کنید. این مقدار دو تا سه بار در روز برای بزرگسالان قابل تکرار است (افزودن کمی عسل طبیعی نیز مفید است).

  •  نوشیدن دمنوشی از آویشن و شیرین بیان با عناب در طول روز سودمند است:
  • برگ آویشن ۸ قاشق غذاخوری پر (۹/۵ گرم)
  • پودر ریشۀ شیرین بیان ۸ قاشق چایخوری
  • عناب چنگال زده (سوراخ‌شده) ۵ عدد

همه را در یک قوری چینی ریخته با یک لیوان آبجوش بمدت یک ربع با حرارت ملایم دم کنید. پس از صاف کردن، تا گرم است آرام آرام بنوشید. هشدار: مادران باردار باید در مصرف این ترکیب احتیاط کنند. برای کسانی که فشارخون بالا دارند مصرف شیرین بیان بیش از ۳ تا ۴ هفته توصیه نمیشود.

  •  این ترکیب تا دو بار در روز برای بزرگسالان قابل تکرار است.
  •  مقادیر بالا با نصف مقدار از سن ۷ سالگی به بالا، و با یک سوم تا یک چهارم مقدار برای کودکان ۲ تا ۷ساله مجاز است. برای کودکان زیر ۲سال که زود به زود دچار سرماخوردگی میشوند، روزانه دو تا چهار قاشق غذاخوری یعنی حدود ۱۵ تا ۳۱ سی سی از یک لیوان دمنوش نهاییِ آمادۀ مصرف مناسب است (یعنی حدود یکدهم مصرف بزرگسالان)و این مقدار نیز نباید بیش از ۳ تا ۴ هفته مصرف شود.
  • مصرف ترکیبی از پودر ریشۀ شیرین بیان و رازیانه و شکر سرخ از گذشتۀ دور برای پیشگیری از ابتلا به بعضی بیماریها در منابع طب ایرانی و نیز برخی آموزه های اسلامی توصیه شده است. مقدار ۸۶ گرم شیرین بیان و ۵ گرم رازیانه و ۵ گرم شکر سرخ برای مصرف روزانه در
  • بزرگسالان سودمند است. این مقدار ماده برای مصرف طی سه تا چهار روز می باشد.

هشدار: این ترکیب در بارداری مجاز نیست، و بانوانی که قاعدگی مفرط دارند باید در مصرف آن احتیاط کنند. بهتر است یک دورۀ مصرف این ترکیب حداکثر ۴ هفته باشد و پس از آن تا دو هفته مصرف نشود.

  •  مصرف مختصری ترکیب عسل و ژل رویالِ باکیفیت در حد روزانه یک تا دو قاشق چایخوری برای افراد سالم، و در بیماران حسب نظر پزشک معالج و رعایت شرایط مصرف این مواد، میتواند مفید باشد. توصیه های دارویی موضعی
  • استفاده از روغن سیاهدانه یا روغن بنفشه در بادام شیرین به صورت موضعی در داخل بینی میتواند سودمند باشد.
  •  بخورهای گیاهی مانند بخور بابونه یا مرزنجوش یا اسطوخودوس در کسانی که مستعد عفونتهای تنفسی هستند مفید است. کسانی که تحریک پذیری عصبی و بیتابی دارند نباید این گیاهان را بصورت خشک مستقیماً بو کنند.

فهرستی از مواد غذایی مقوی سیستم ایمنی

در ادامه فهرستی از مواد غذایی موثر در تقویت سیستم ایمنی بدن ارائه میشود. در ارائۀ این فهرست از معرفی  خوراکی هایی که اثرات مزاجی شدید دارند اجتناب کرده ایم. همچنین مفرداتی که در بارداری احتیاط مصرف دارند با علامت ستاره مشخص کردهایم. هر کسی به فراخور حال و دسترسی و میل شخصی میتواند دو یا چند مورد از این مواد را با هم ترکیب کرده و یک غذا یا نوشیدنی لذیذ تهیه و با آرامش میل نماید:

سبزیجات و تره بار

  1. ریحان
  2. نعناع
  3. پونه
  4. لوبیا سبز
  5. کدو حلوایی
  6. کدو سبز
  7.  چغندر
  8. زردک
  9. هویج
  10. قنویت (کلم قمی)
  11.  کرفس

ادویه و گیاهان دارویی

  1. آویشن
  2. دارچین
  3. سیاهدانه
  4. زردچوبه
  5. مرزنجوش
  6. چای کوهی
  7. گل گاوزبان
  8. بابونه
  9. بادرنجبویه
  10. زعفران
  11. هل
  12. رزماری

میوهها و فرآورده‌های میوهای

  1.  انجیر (خیسانده با آب و گلاب)
  2.  انار و آب انار و رب انار
  3. شیره انگور
  4. اناناس و کمپوت و آب آن
  5. برگۀ زردآلو به صورت خیسانده
  6.  زرشک
  7. سیب (میوه، آب آن، فالوده، مربا)
  8.  به (دمنوش، رب، مربا)
  9.  عناب
  10. مرکبات شامل پرتقال، گریپفروت، نارنج، لیموشیرین، و لیموترش

برخی باورهای نادرست مردم در مورد گیاهان دارویی و طب های سنتی و مکمل

  • گیاهان دارویی بدون عارضه هستند. غلط
  • مصرف گیاهان دارویی همراه با داروهای شیمیایی مشکلی ایجاد نمیکند. غلط
  • طب سنتی به تنهایی میتواند همه بیماریها را درمان کند. غلط
  • مصرف زیاد خوراکیهای گرم مانند سیر و زنجبیل مانع ابتلا به عفونت ویروسی میشود و هرچه بیشتر مصرف شوند بهتر است. غلط
  • حجامت و زالو درمانی در همه افراد در پیشگیری و درمان بیماری مؤثر است. غلط
  • داروهای گیاهی و درمانهای طب سنتی را میتوان خودسرانه و بدون نظارت پزشک مصرف نمود. غلط
  •  دود دادن محیط در پیشگیری از آلودگی به ویروس برای همه مؤثر است